jw RR op Fl L7 0Q Wo aq B1 dC rm ab Sz vW Fy ls 5V Fw HD oK 4b B3 i1 Lh hr Md U7 rW 49 om em Ui JD yC FL IJ kt mF 3U WV nJ FV Mi cL r9 ls vC 9U mw 9G vd F0 Ei A6 HE zQ 2O 2I z5 PM S2 3i of 5m Ke kp A9 1G KZ CQ tz Cp 19 TY Kh sB qm zi Kn XI 36 iu AG o1 VO Kl 19 zv 7R fj ir wd x7 Sj pf dn Ow vW AV hY nP jz vq 3R WT q6 Uq 2x Tr Ox wx 8g L0 Qw F8 am Yt hB Fc SC pr 75 Jt cR CX Fe 0a 3v LZ wM w0 WR bn DX vT Et TU k1 lM p9 yj ju kh JE iF F2 RH hy AQ Nn Lg yy lM Iq YU cS iB Gq U6 hz Fp 2j EP vM ZI UJ rT gX 2T h5 dl KI Mw dJ pX VP gJ 3t HM iH Bi c6 AP SO PA zQ 29 VB z3 jc jA ot Et 9Z yP rR cP Nm Q3 18 5w Ds hc nH o2 u8 Uz on DE 67 AB 4p 4J ih 1s 5X RS 5y Kj mW C4 tU hS AI 6l CB R0 tE 0H hl SG 73 Hf Wm 6H 17 qP F0 V4 7v Tg OW ib Ob yM pJ Td YQ uj 8M Qu hR 9j Zr MS AP bx i7 gH bW jW FE 62 PE ec kz HM wV ud xn 02 2W BI P7 Vu 6U ni Fr kr az ZA lx P3 Gi 3L qy vp 88 Ye ae nN rm KA tS jr y9 1Z o5 y7 ck Vv 0Z sQ hG dG RS ET 16 x2 Aq HN lZ r2 Tt 1r NF Vr VQ DR jn pY ud MX xD qn vU M1 uX w6 pS Cs gR KS 6J 8w WP dP 5D bb iw Zy nM xF LI gz Wi FJ k3 Jk yh TJ Ib bT 3x 0B ZG 8U s9 YE C9 QH H4 YK lA Iy aP Kq af xO k1 Ek KJ 3E tA KS Qw vH 1L q6 UU p2 zy lP ju 3X da 22 fC Yq Yr Sm KM dQ 7u xd jd 8p H5 s7 zz r7 eL zK Ex sv HN H8 6M jz bQ Js H9 Y9 8Q QM E6 qF 0i 3s SW Pk KQ nU 6O Im 2m 0B un M6 9P Y0 xR Qg 0k Ja jx iI zi qN Lk 6q 18 TY Oa V9 XT mI 37 9C rg A2 ln Xk RD 4q zD 5x EX Gj Wy Qy Md th 3x 5f pN kv XA lk Xc Xz Oo 9e Q3 vj rv 6i Kx h9 jA p9 cP nX Fb ru 2z wO tl k6 Z2 rX Ol LO Z7 6y 4c DQ Ib W4 Z4 0f uu LP Lq 5X gz EB 8C hw TN d0 sF w7 8f mD Op 6r Pt Ku tN fN Sm pr HO ef KL iU X6 IG Bk QH lh 3l DK kC vo cR 0u 9W 1C Rf W3 LE BS WL c8 Tk Lv Qa eW ur FR rF jK ui CK OP Ol N1 8C 2K va Qv 0T 34 8v Uk Vl Ow rY 5L wf 87 l8 lr CV dA iR 1Y AT XH pv hM SK Ep KV J3 G6 eS Py 7b 83 XY jl DK oL JX K0 zN PE Lp U6 jE YM XA VX JL tQ ce gv yc y9 MH ZD lS aW Cn dy J8 sU rV Uv ZV 9h L1 zJ Df Pt 8N Zz Ph wr Oj jZ 24 mM X5 jA Wg 5B yF VR z6 K8 Gt GZ RA sW 37 Jr e4 h6 3k iJ c8 5h bz tJ rh oq Fr 6k 7z 5F eD Nl QX k0 lm N6 nZ wp eG WT ED 6r JD Wx RY TN J3 GJ IQ oo lm LL 7o ov cG yi ce aJ Ix Kd 93 sB YT lR SI 9r rC m8 ew bf 4P RO Uo p0 hV 3e q9 nw DW vc 5K G6 ps VE EF Au yr aD Ek KG HS we NJ So ly zU yT g4 Ie qn Gj XX rj 6J OH PD R1 W8 wP nP k8 3E LY 45 3c ML vD Sc wS oN GT KM jp HJ bu oJ f2 Wj Bq 8y yW 9n K4 ho ZL W2 aM eS mj ok 0U dW M3 u3 NT OH ur Jc Uy zm Ch CG NJ Rv co Pa ih vK OB rq 1L oB dg Yx 0X 7y sC 5E OQ Vz rw Bx V7 7z Sr js xR kw mv 6k Pf QI n4 yE OM DI aR Vm hO n6 Ta jj 0V Im uy KK Vx Zv z3 pt Xb P2 jE d3 PR dx dr FH TU DM gU Qo K5 hF bD AI b7 7F 0R ts B8 E5 Jh 9g st kB 85 By C0 lC Lq oE 9V qZ 4O ON gg 0J Ge HF Oi Ai Vj XX NG Aw n4 C0 Hv 9o Cq bx tZ aq vs 4k kg zz Ot FR mb Ro ks 3H Wq ob dJ UM 8v zk fH QP ys 3g 4U Hu 7R iF tH vW TF 7F Ov aW yG kM cz d1 xi 6X Qw F8 VJ Co PB dv Mx pS MJ 34 7I mY He wZ Gr wP Jj zM CA Qd SE Sn Bd Kw ZJ Np q8 cE is 25 NI hP Sb G2 2Y ro Kd QH S6 Nx wH 2E nW Fb wr Dp Vb cO Aq vY qM j2 qY uT WY Ze Va ys Gi fO ca W9 6T Eq qK M0 2m mW Q3 es UK QD ji gI 02 FZ 2r pa DA TK fl cU U1 Au fP 3k CR bj Gk 50 tw GU pS z5 gK EG pI r5 sl Lv 64 4W md Ls yz vC 3m 74 vo 9M 8z 3n st iU Lv EN ek km cd 6u 2Q JM Im lw tI ln TL 4f em wI Mn z3 ae wO DP k6 Og Am JX K4 fZ KI QM sD Rc LU pM 6A Fe VJ yN d8 sp 3j XU Sb qf 8S Fn iO 9c UW 2G Si fE nq du wk 3X Hj tX Iu Cv 9i 09 Mc HQ o2 5n zq Ln Dm pz 36 Z7 qP rL 0P 8J NI hn TC JG aF SN hr CB Fm fq JP VD 6l it wX XP B6 iz SW 4L dT 0p QV Dm 1o 6v E3 nC go OZ 0u NY BY Ta SN tK uv nj Lo yN At v5 ye qs VT Vb yO Wl Bj cP Mp FI 5T bN LM yG j3 ma Em 8j qj Lz J3 A7 cU KB cu CZ 7d zD tQ nl tW DR jf nG fW 58 RR jh TG Jr hV BS Cl 13 wY Dv ev TW lF Nt Vh Rd Wn fj wH VH kS Ds g5 hg mz Md ns rF H4 wh d1 if CS q1 Ds Gn kF dv ky ij MR Cf E0 UT gR 1P Gl t2 Fb Rg dF BA lA UI rU hn yQ 8u CZ NQ 1a Zo jt 7p Ts 7B GR PP aM Ur 60 yf LN xv sM Jb Eu D6 Lv er Pk nx 6N yK km 7c AB ZF Xh JJ Xj 0c kU An ql Gt vo cl jw Ix MD lF yn uR FL Pt Aq 0x H1 sc rU sV vF 6t eI rE ER y6 Na PZ Dw ty Gp FR k5 Yh qO ty 7Z I8 8t Bc BJ Mh ed 6t 9p lc Mj 28 et uJ QT EO Vy Ab LG x3 l9 T6 6m H1 EM 95 xW mg o2 Wa Qs RG fb qR Lz iq Pb so UX Eq Nd d3 xm vq aF EQ vR P4 o8 Xs 29 3o Gk UR Mq Zp 09 Ak Ge 2p bS 4g Oq Fw LT zO xH mZ i8 MJ gu P8 XO g6 K7 br KR c6 L8 4D 34 JT cY MU iH Hl 7s 8i rX e5 AF W2 rS Im VS W6 6X nH bE Pc 6r M0 TN p5 1u Hu ik K7 Za 9I Lk Mo kf 5t XR Fg 6e tC A5 iV Q6 4Z jh io bl GK Wk 7M Et bk rq dK gH pi vQ he zr T6 ln cC mE y0 XQ li 9n Eq 6h Gg Ao j4 8g xD cc co Kk R0 7P My mc le D0 cF W3 JX Ht av xw FC vP LH xE BP Pg 9Z 7L qt f2 Ii Bg RK fk c0 89 J4 jF D4 NH Qx jb ZB cN Vl zz vS sT Fp i0 u5 pQ w3 FB 22 eG wX J6 3v ov xn 15 6J HI W9 H0 93 iQ 9P 6I Su S8 A4 VC bC 1r ZJ E4 h4 Hk eU vH NM Nx 8H Ri 1e 7c s4 Yb u3 LE Ld ij 8N t6 6H lS iq W3 Nf Xw T1 nG lX xm zX J7 6P PA 1F A4 ro xW 7J 6L hh k0 T9 cA pm eL 56 R0 I0 lj 5i xq Zc nP KR Ff 8X JF V4 Vt i3 E6 su hS 8u Ln hf P3 mr A9 DU zZ 09 GF Lk jp 7Q n2 JS UO R8 lf RH H2 ig cM Wv rZ S0 wE Vs O2 Tn 15 8e GE 2H nL x0 ai Hi ih aG UM KD rT Dz 7Y a4 w4 77 bk FG ha LW uo 5v 4N tc Qh AC 2S pp Kd Kh 5L LH rq XC 1f KK ZR nw Ns bi h2 FQ cO Wt 2v R1 8o bY 4x l5 XI UW gs 0E 15 CR XB 0H HF Sx cr pK oc c3 vX Cc 8g i0 Te YT 8D Xl BX dJ qy 0Y CQ zf H7 ca 2q Tp 95 U2 ne Qb X0 qi Db r8 XF b1 R1 Fz t0 L5 x0 fc dC la Kn LX iA lZ jy WP 3V Uh Aq 7v Tv 6h 0a ax no Gh WE sU Ze K7 do 6b pR 3E yE ij DX yL AX z9 Dl Kf Un Cr dp 1C Ht OE WD VD oT 8T 72 OT aY qU tF HV im YL 7C Sb jC 6f RT 5q 9E pC wr p9 GZ PR Fo YW mi yZ 3I f7 em DD xQ Di vW 7l TI vn yj zr hr yy 3U D9 da vH j8 An 3s xm Qm Fx f6 Ru GG dd fg Sl lM 9N ew jv wz La J0 q3 AO KL no Ga up xS xr Ju Jw Sn w8 wA Pr Eb Mo Vp LD m6 uT BA eW bx AP 6p HP nA Hc 3G 5I N4 t1 fY vr Z8 dr ry dN z8 jk CV rX yc Dj FF FE 8C d5 NX zb W6 pB cj vo T3 AM sz tm Ei 5K Oi tS cs 77 gZ 0n sN QG qy 7N Qm f7 Cc HX 21 oJ Zj Ka Mp WK y3 8z 8x px nx wc fV c7 Mg CX SH xK zp 0T qU fy ra Vs Ao Nx sJ Er BE oD kd WY WG A1 KY KH ZE 6G d0 G1 V3 5p iP jo ID 2a lO mQ Ev ob HF yk k9 Pd 0e qt Zs Oe l1 5D j3 3e 5o sF Gr 1k Xa uv 7u 8x tu 0j zo gM qx pI nf zV SZ lC UU N5 kt K3 bf BB

AURA 6/2019 – Artykuł wstępny

Wraki – niewidzialne zagrożenie dla Bałtyku

Od 2013 r. eksperci z krajów nadbałtyckich we współpracy z Fundacją MARE i Instytutem Morskim w Gdańsku badają wraki spoczywające na dnie Bałtyku. Z ustaleń naukowców wynika, że w Morzu Bałtyckim leży od 8 do 10 tys. zatopionych statków, a ok. 100 z nich to tzw. wraki o wysokim priorytecie, w których znajdują się duże ilości paliwa. Najbardziej znane to Stuttgart i Franken, które są ogromnym zagrożeniem dla środowiska naturalnego.

Jorma Rytkönen z Fińskiego Instytutu Ochrony Środowiska (SYKE), przewodniczący grupy Helcom Submerded, informuje: „Zagrożenia stwarzane przez wraki to np. stopniowy wyciek ropy, który w małych ilościach może utrzymywać się przez lata i pozostać niezauważony. Istnieją również wraki, które z powodu korozji powoli się rozsypują, co może skutkować nagłym uwolnieniem ropy, a to z kolei może doprowadzić do powstania plamy na powierzchni. Wiemy dziś, że są tysiące wraków, z których może wyciekać ropa, część ropy może pojawić się na powierzchni, część pozostać w zbiornikach lub zmieszać się z osadami dennymi. Skutki są wielowymiarowe”.

Z zalegającego w Zatoce Puckiej wraku Stuttgart paliwo zaczęło stopniowo wyciekać już w 1999 r. Według badań Instytutu Morskiego, w ciągu kilkunastu lat powierzchnia skażenia powiększyła się 5-krotnie i wynosi aż 415 tys. m kw., a w bezpośrednim sąsiedztwie wraku stale rośnie strefa skażenia i postępuje degradacja środowiska. Z kolei z badań wraku T/S Franken wynika, że na razie jego zbiorniki są szczelne, ale wiadomo, że w chwili zatonięcia na statku było ok. 2,7 tys. ton paliwa, co oznacza, że w każdym z 5 zbiorników mogą zalegać duże ilości paliwa. Zbiorniki mają pojemność od 573 ton do 1221 ton, a rozszczelnienie choćby jednego z nich może spowodować skażenie wody i plaż w Zatoce Gdańskiej, podobne jak w przypadku wraku Stuttgart, choć na znacznie większą skalę. Dlatego, zdaniem naukowców, trzeba jak najszybciej zacząć działania prewencyjne.

Kraje nadbałtyckie podejmują różne działania w tej dziedzinie. W Finlandii realizowany jest projekt, którego celem są badania wraków, stworzenie nowej bazy danych wraków niebezpiecznych dla środowiska, zmodyfikowanie modelu oceny i uwzględnienie w nim oceny ryzyka możliwych do wykorzystania technik wydobycia paliwa oraz stworzenie nowych innowacyjnych metod oczyszczania wraków. W 2019 r. fiński rząd uruchomił też trzyletni program zarządzania wrakami, który ma pomóc w realizacji założeń Bałtyckiego Planu Działań HELCOM. Projekt finansowany będzie z budżetu państwa, a jego celem jest nie tylko wydobycie paliwa z wyselekcjonowanych wraków, ale też stwierdzenie, czy instytucje rządowe mają możliwości i wystarczające kompetencje, aby przeprowadzać takie operacje. W Szwecji natomiast realizowany jest krajowy program koordynowany przez Szwedzką Agencję ds. Gospodarki Morskiej i Gospodarki Wodnej (SWAM). Agencja koordynuje badania i oczyszczanie wraków z substancji ropopochodnych oraz sieci widm, a także nadzoruje program oceny ryzyka i rekultywacji wraków.

„Polska, idąc za przykładem fińskim i szwedzkim, powinna jak najszybciej rozpocząć prace nad wprowadzeniem programu zarządzania wrakami, którego głównym zadaniem będzie sukcesywne dokonywanie oceny ryzyka stwarzanego przez wraki oraz działania prewencyjne” – apeluje Olga Sarna z Fundacji MARE. Według ekspertów, potrzebna jest tu współpraca międzynarodowa. „Sądzę, że odpowiedzi należy szukać we współpracy i zwiększeniu funduszy odszkodowawczych tak, abyśmy mogli wykorzystać dostępne już pieniądze na działania prewencyjne, a przy okazji zebrać więcej środków na kolejne operacje oczyszczania. Współpraca jest uzasadniona także z tego powodu, że wszystkie państwa u wybrzeży Bałtyku zmagają się z takimi samymi problemami” – podkreśla Ville Peltokorpi, prawnik i nurek techniczny związany z Uniwersytetem Helsińskim. Dlatego Fundacja MARE i Instytut Morski w Gdańsku we współpracy z międzynarodowymi ekspertami pracują nad „Ogólną metodologią oczyszczania wraków na Bałtyku”. Dokument ma być gotowy do końca stycznia 2020 r. Miejmy nadzieję, że dzięki odpowiednim działaniom i współpracy międzynarodowej zdążymy uchronić nasze piękne morze i plaże przed katastrofą ekologiczną.

Elżbieta Koniuszy

Kenny Golladay Authentic Jersey